Inspectie over gezond en veilig werken in de zorg 2013-2015

De Inspectie SZW (voorheen arbeidsinspectie) heeft in 2013-2015 op basis van risicoanalyse de aanpak van psychosociale arbeidsbelasting in de zorg geïnspecteerd. Overschrijding van de arbeidstijden kan in combinatie met werkstress leiden tot extra uitputting bij werknemers. In ziekenhuizen was daarnaast aandacht voor veilige naaldsystemen die blootstelling aan biologische agentia moeten voorkomen.
Bij de eerste inspecties varieerde het handhavingspercentage tussen de 50% en 80%. De meeste organisaties gaan na inspectie aan de slag om de zaken op orde te brengen. Het percentage overtredingen bij herinspecties ligt tussen 7% en 30%. Bij de herinspecties ligt het overtredingspercentage in de verpleging, verzorging en thuiszorg en de GGZ op 10% of minder. In de gehandicaptenzorg heeft 31% van instellingen de zaken ook bij hercontrole niet op orde.
Bij herinspectie van werktijden in ziekenhuizen blijkt dat 6 van de 13 bezochte instellingen nog steeds moeite heeft de roosters van arts-assistenten op orde te brengen.
De oordelen van de inspectie over de geïnspecteerde zorgsectoren kunnen als volgt worden samengevat:
 
Arbozorg en PSA (PsychoSociale Arbeidsbelasting)
De afgelopen jaren hebben instellingen in de Zorg gewerkt aan verbetering van de werkomgeving voor hun werknemers. Bij het merendeel komt de wettelijk verplichte arbozorg onvoldoende tot uitdrukking in de aanpak van risico’s.
 
De Inspectie signaleert dat de aanpak van PSA, agressie en geweld en werkdruk, bij veel instellingen nog te kort schiet. Het is duidelijk dat instellingen hun verantwoordelijkheid moeten nemen om deze zaken over de gehele linie op orde te brengen. Juist omdat PSA de belangrijkste veroorzaker van ziekteverzuim is, is een effectieve aanpak noodzakelijk. Daarbij moet men inspelen op ingrijpende veranderingen die het gevolg zijn van bezuinigingen, stelselwijzingen in de langdurige zorg en decentralisatie van zorg.
 
Agressie en geweld
Omdat medewerkers in de Zorg dagelijks geconfronteerd kunnen worden met agressie en geweld acht de Inspectie het noodzakelijk om de toegepaste aanpak continue te evalueren en de resultaten hiervan te gebruiken voor aanpassing van het beleid. De Inspectie SZW acht een intensieve en structurele inzet en actie noodzakelijk.
 
Werkdruk
Bij de eerste inspecties waren een verdiepend onderzoek, het opstellen van een plan van aanpak en het uitvoeren van maatregelen een punt van zorg. Bij herinspectie bleken deze overtredingen voor een groot deel opgeheven. Echter bij de aanpak van werkdruk is de evaluatie van het gevoerde beleid niet of nauwelijks uitgevoerd.
Werkdruk is een groot arbeidsrisico in de Zorg en levert een groot aandeel aan het werkgerelateerde ziekteverzuim en het toenemend aantal beroepsziekten. Een risico dat niet los gezien kan worden van veranderingen en hervormingen in de sector. De Inspectie SZW bekijkt of de oorzaken van werkdruk in kaart zijn gebracht, beoordeelt of de maatregelen aansluiten bij de gesignaleerde knelpunten en of de evaluatie deugdelijk is uitgevoerd. Instellingen moeten oplossingen om werkdruk terug te dringen zoeken in samenwerking met de medewerkers en met inbreng van deskundigen.
De instellingen kunnen nog onvoldoende inzichtelijk maken hoe het gevoerde beleid en de maatregelen een bijdrage leveren aan het terugdringen van het ziekteverzuim en het voorkomen van arbeidsuitval. Het is dan ook noodzakelijk stappen te zetten in de verdere ontwikkeling van de aanpak van werkdruk. Alleen dan kan de tendens dat steeds minder werknemers een acceptabele werkdruk ervaren, worden omgebogen.
 
De inspectie heeft een aantal zorgsectoren nader geïnspecteerd.
Van deze inspecties geven wij hier de resultaten over de volgende sectoren:

  • de verpleging, verzorging en thuiszorg
  • de geestelijke gezondheidszorg
  • de gehandicaptenzorg
  • de ziekenhuizen
 
 

Verpleging, verzorging en thuiszorg

In de verpleging, verzorging en thuiszorg (WT) werkt ruim één derde van het totale aantal werknemers van de Zorg. Zij werken bij één van de ruim 2.200 VVT-instellingen. Meer dan driekwart van deze werknemers staat bloot aan psychosociale arbeidsbelasting en fysieke belasting. Meer dan een kwart van de medewerkers loopt het risico op besmetting met biologische agentia.
 
In 2013 zijn in deze deelsector 133 instellingen bezocht. 15% van deze instellingen had onvoldoende aandacht voor arbeidsomstandigheden in het algemeen. Het schortte dan vaak aan essentiële elementen van het arbozorgsysteem. Er was bijvoorbeeld geen goede risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Het ging meestal om kleine instellingen die net waren gestart. Bij deze instellingen, die over het algemeen niet aangesloten zijn bij een brancheorganisatie, stond het arbobeleid nog in de kinderschoenen en was er nauwelijks aandacht voor bijvoorbeeld de aanpak van werkdruk.
 
Werkdruk
Bij 60 instellingen (45%) werden overtredingen geconstateerd. 27 instellingen (20%) bleven achter met de aanpak van werkdruk: zij hadden nog geen verdiepend onderzoek uitgevoerd of het onderzoek was van onvoldoende niveau. Zij moesten nog de grootste stappen zetten.
 
Agressie en Geweld
Op het punt van agressie en geweld werden bij 64% van de geïnspecteerde instellingen overtredingen geconstateerd. De Inspectie hecht erg aan de aanpak van agressie in de VVT. Zowel inde thuiszorg als binnen de muren van de instellingen wordt de zorg zwaarder en neemt de kans op agressie toe. Bijvoorbeeld bij dementerende ouderen die langer thuis blijven wonen. De voorlichting en training, agressieprotocollen en de alarmprocedure waren daar nog niet altijd op ingericht. Ook ontbrak nog bij een kwart van de instellingen een goede RI&E.
 
Werktijden
Het werktijdenbeleid was in de meeste instellingen in orde. Bij 7,5% werden overtredingen geconstateerd.
 
Herinspecties
In 2015 werden bij 49 VVT-inspecties herinspecties uitgevoerd. Bij 80% waren inmiddels de zaken in orde. 7 instellingen kregen een nieuwe waarschuwing. 3 instellingen kregen een boete omdat agressie en geweld niet was opgenomen in de risicoinventarisatie- en evaluatie.
 
 
Geestelijke gezondheidszorg
In de GGZ werken ruim 82.000 medewerkers bij 113 GGZ-instellingen. Ruim driekwart van hen staat bloot aan psychosociale arbeidsbelasting. Een kwart heeft te maken met fysieke belasting. Het verzuim in de GGZ is gelijk aan het gemiddelde voor de sector en wordt in twee derde van de gevallen veroorzaakt door PSA.
In 2013 heeft Inspectie SZW bij 74 instellingen inspecties uitgevoerd. Bij 22 instellingen vond de Inspectie SZW overtredingen die te maken hadden met het arbobeleid en het opstellen van een RI&E. (Hoofdzakelijk kleine verslavingszorginstellingen of instellingen voor jeugd GGZ.) Deze instellingen hadden nauwelijks aandacht voor PSA. Zij waren vaak niet aangesloten bij een branchorganisatie en het arbobeleid stond nog in de kinderschoenen. De inspectie heeft bij 74 instellingen de aanpak van PSA beoordeeld. 20% daarvan hadden voldoende maatregelen getroffen om PSA te beheersen. Bij 60 instellingen constateerde de Inspectie overtredingen, vooral op gebied van agressie. Driekwart van instellingen kregen een waarschuwing of ontvingen een eis om hun zaken snel op orde te stellen.
 
Werkdruk
Bij bijna de helft van de instellingen werden overtredingen op gebied van werkdruk vastgesteld. Bij 32% werden er voldoende maatregelen genomen om de werkdruk te beheersen. Maatregelen zijn bijvoorbeeld het afstemmen van het personeel op de zorgvraag en heldere communicatie rondom bezuinigingen en decentralisatie.
 
Agressie en geweld
In 72% van de onderzochte instellingen werden overtredingen vastgesteld. Bij aanvang van een nieuwe groep cliënten werden de agressierisico’s onvoldoende in kaart gebracht waardoor niet duidelijk werd welke noodzakelijke maatregelen getroffen moesten worden. Een belangrijk hulpmiddel hierbij is een goede RI&E en een aansluitende evaluatie. Bij circa 40% van de instellingen ontbreekt het hier aan. Ook is extra aandacht nodig voor onderricht van personeel en het meldgedrag en incidentenanalyse.
 
Arbeidstijden
Bij de meeste instellingen was het arbeidstijdenbeleid in orde. Bij 8% werd een overtreding geconstateerd van de werk- en rusttijden.
 
 
 
Gehandicaptenzorg
In de gehandicaptenzorg werken ruim 158.000 mensen bij 167 instellingen. De zorg voor mensen met een beperking en gedragsproblemen, brengt met zich mee dat medewerkers te maken krijgen met agressie. Meer dan driekwart van de medewerkers staat bloot aan psychosociale arbeidsbelasting (PSA) en meer dan de helft aan fysieke belasting, meer dan een kwart aan biologische agentia.
 
De Inspectie SZW beoordeelde in 2013 de aanpak van PSA bij 55 instellingen in de gehandicaptenzorg, op 247 locaties. Er is gelet op werkdruk, agressie en werktijden. Bij 25 instellingen (45%) stond het arbobeleid nog in de kinderschoenen. Bij hen zijn er 31 overtredingen geconstateerd die te maken hadden met het voeren van arbobeleid en het opstellen van een RI&E in het algemeen.
10 geïnspecteerde instellingen (18%) hadden voldoende maatregelen getroffen om psychosociale arbeidsbelasting te beheersen. Bij 45 instellingen (82%) trof de Inspectie SZW 383 tekortkomingen aan. Hiervan waren 4 instellingen goed op weg. Zij zullen de incidentele tekortkomingen zelf snel oplossen. De overige 41 instellingen hebben een waarschuwing of eis ontvangen.
 
Werkdruk
Voor werkdruk werden er bij 30 instellingen (55%) overtredingen geconstateerd. Het beeld over de aanpak van werkdruk is in 2013 wel positiever in vergelijking met 2012. Ruim 40% heeft de noodzakelijke maatregelen voor werkdruk geïmplementeerd en is nu bezig met de evaluatie of heeft deze uitgevoerd.
 
Agressie en geweld
Voor agressie was het beeld negatiever dan in 2012. In 71% van de instellingen werden overtredingen geconstateerd. Het belangrijkste verbeterpunt is voorlichting aan medewerkers. Bij een veranderende cliëntpopulatie is het belangrijk om vanaf het begin de agressie risico’s goed in kaart te brengen en de noodzakelijke maatregelen te treffen. Ook moeten voorlichting en training van de medewerkers goed aansluiten bij de (nieuwe) doelgroep. De incidentanalyse en de evaluatie kunnen inzicht geven in de maatregelen die de veiligheid van medewerkers waarborgen.
 
Werktijden
Bij 27% van de instellingen werden 63 overtredingen geconstateerd. De roosters werden veelal goed opgesteld, maar er was vaak onvoldoende zicht op de werkelijk gewerkte uren.
 
Herinspectie
In 2015 werden 16 instellingen opnieuw geïnspecteerd, 5 kregen opnieuw een waarschuwing wegens onvoldoende voorlichting over agressie en geweld en/of ontbreken van beleidsevaluatie.
 
 
 
Ziekenhuizen
Meer dan driekwart van de ziekenhuismedewerkers loopt risico op psychosociale arbeidsbelasting (PSA) en op in contact komen met biologische agentia. Daarom zijn ook veilige naaldsystemen onderwerp van inspectie.
De inspectie heeft in 2014 bij 48 ziekenhuizen geïnspec¬teerd op werkdruk, agressie, arbeidstijden en veilige naaldsystemen. Bij 38 ziekenhuizen stelde de inspectie één of meer fundamentele overtredingen vast. Deze ziekenhui¬zen kregen een waarschuwing of een eis tot naleving.
 
Werkdruk
Bij ruim de helft van de geïnspecteerde ziekenhuizen werden overtredingen geconstateerd op het gebied van werkdruk. Ruim 40% van de instellingen had geen (ade¬quate) maatregelen tegen werkdruk genomen. Ruim 60% had geen evaluatie van de aanpak gepland of uitgevoerd.
 
Agressie en geweld
Ziekenhuizen zijn al enkele jaren bezig om agressie en geweld aan te pakken. Via maatregelen in het kader van het project ‘Veilig werken in de zorg’ en het programma ‘Veilige publieke taak’. Ook hebben de sociale partners in de sector een bewustwordingscampagne opgezet. Toch heeft bijna 80% van de ziekenhuizen hun aanpak van agressie en geweld niet op orde. De belangrijkste knelpunten zijn voorlichting aan medewerkers, de analyse van incidenten, de evaluatie van het gevoerde beleid en de getroffen maatregelen.
 
Arbeidstijden
13 ziekenhuizen die in 2010 de werktijden van arts-assistenten niet op orde hadden, werden in 2014 opnieuw geïnspecteerd. Bij de helft (7 instellingen) waren de werkroosters in orde. Bij 5 ziekenhuizen was er sprake van incidentele overtredingen. Zij hebben een boete gekregen, maar zijn in 2015 niet opnieuw geïnspecteerd. Bij één ziekenhuis is er sprake van structurele overtredingen. Dit ziekenhuis heeft voor de tweede keer een boete gekregen en wordt in 2016 opnieuw geïnspecteerd.
 
Veilige naaldsystemen
Werkgevers moeten maatregelen nemen om prikongelukken bij medewerkers te voorkomen. Ze moeten veilig naaldsystemen beschikbaar stellen en naaldcontainers voor de veilige afvoer van scherpe materialen. Bij een kwart van de geïnspecteerde ziekenhuizen werd nog onvoldoende gebruik gemaakt van veilige naaldsystemen. Deze werkgevers deden nog te weinig om hun medewerkers te beschermen tegen biologische agentia.